sobota, 29 luty 2020 08:33

Niezbędne jest uruchomienie Programu dla Górnictwa Odkrywkowego

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

Aleksander Kabziński

Należy poważnie traktować w Polsce obszar górnictwa odkrywkowego niewęglowego, w tym także wydobycie kopalin do produkcji kruszyw naturalnych łamanych oraz piasków i żwirów.

 

Już dziś w znacznej części świata występuje niedobór wydobycia piasku. W Polsce mamy w dużej ilości kopaliny do produkcji kruszyw naturalnych,  w tym piaski (i co jest już zauważalnie ograniczone) oraz żwiry. Wydobycie kopalin do produkcji kruszyw stanowi zdecydowaną większość ilości surowców mineralnych wydobywanych w Polsce, dlatego niezbędnym jest uruchomienie Programu dla Górnictwa Odkrywkowego Niewęglowego (Program GON).

 

Ilekroć chcemy tworzyć zasady i działania, a w konsekwencji dobre prawo, należy zidentyfikować do jakiego obszaru społecznego i grupy gospodarczej jest ono skierowane. Jednym z podstawowych obszarów dla Polityki Surowcowej Państwa (PSP) są przedsiębiorcy górniczy (przedsiębiorcy działający w oparciu o koncesje). W Polsce,  w przemyśle wydobywczym według informacji nadzoru górniczego działało w roku 2017: 41 podziemnych zakładów górniczych (0,54 proc.),  93 otworowych zakładów górniczych (1,23 proc.),7426  odkrywkowych zakładów górniczych (98,22 proc.). Wszystkie zakłady górnicze  zatrudniały bezpośrednio w roku 2017, 177600 pracowników. Warto zwrócić uwagę że 98,22 proc. przedsiębiorstw górniczych to zakłady odkrywkowe. Jeżeli z tej ilości 0,10 proc.  to zakłady odkrywkowe wydobywające węgiel brunatny, oznacza to, że dominującą większość stanowią w Polsce małe przedsiębiorstwa górnicze. Warto również poznać ilość wydobycia surowców w roku 2017. Górnictwo podziemne  wydobyło 89,72 mln ton  (18,78 proc.), w tym: węgla kamiennego 56,82 mln ton (11,89 proc.), rud miedzi 31,19 mln ton (6,53 proc.), cynku, ołowiu, soli 1,71 mln ton (0,36 proc.). Wydobycie w górnictwie otworowym  wyniosło 5,34 mld m sześc. Wydobycie metodą odkrywkową  surowców skalnych  to 319,77 mln ton (6,92 proc.), w tym kopalin do produkcji kruszyw  naturalnych ponad 270 mln ton (56,59 proc.). Metodą odkrywkową wydobywany jest również węgiel brunatny w ilości rocznej ok. 63,06 mln ton (13,20 proc.). Natomiast całkowite roczne wydobycie w Polsce wyniosło 477,80 mln ton. Przytoczone wielkości świadczą o tym, że to wydobycie surowców skalnych z wynikiem 319,77 mln ton (66,92 proc.) pozyskanych w ponad 7,4 tys. zakładów (98,22 proc.), w tym wydobycie kopalin do produkcji kruszyw stanowi zdecydowaną większość ilości surowców mineralnych wydobywanych w Polsce, co wymaga poważnego potraktowania tego obszaru przez PSP.

Dodatkowo, należy zwrócić uwagę na informację, że wydobycie kopalin do produkcji kruszyw wzrośnie w roku 2018 do około 330 mln ton. Takiej też ilości wydobycia spodziewać się należy w roku 2019.

Oczywiście można szukać hierarchii znaczenia poszczególnych surowców dla społeczeństwa i gospodarki, ale bez wątpienia warto poważnie potraktować pojawiające się w świecie stwierdzenie, że ludzkości do życia potrzebne są trzy podstawowe rzeczy: powietrze, woda i kruszywa.

W Polsce jest tak, że jak coś mamy to tego niedoceniamy, a nawet lekceważymy (np. poprzez nazewnictwo: kopaliny pospolite). Mamy w dużej ilości kopaliny do produkcji kruszyw naturalnych,  w tym piaski (i co jest już zauważalnie ograniczone) i żwiry. Pamiętajmy jednak o najdalej idącym w świecie stwierdzeniu, że gdy zabraknie piasku, skończy się życie. Już dziś w znacznej części świata niedobór wydobycie piasku jest przedmiotem działań mafii i przemytników oraz, co bardzo ciekawe, cena piasku jest wyższa niż cena węgla. Zjawisko to ma miejsce również dlatego, że w niektórych rejonach świata, głównie w krajach arabskich, ciągle rośnie zużycie kruszyw przy jednoczesnym deficycie zasobów. W USA występuje już np. spektakularnie problem dostaw odpowiednich ilości i jakości piasków do wydobycia węglowodorów metodą szczelinowania hydraulicznego.

Oczekiwania górnictwa odkrywkowego – w tym wydobycie kopalin do produkcji kruszyw naturalnych.

Należy poważnie traktować w Polsce obszar górnictwa odkrywkowego niewęglowego, w tym co interesuje mnie szczególnie, także wydobycie kopalin do produkcji kruszyw naturalnych łamanych oraz piasków i żwirów.

Jego rozdrobnienie, różnorodność  oraz brak zdefiniowanego rządowego opiekuna powoduje brak opracowania programu, jak w przypadku programów działania  dla węgla kamiennego i brunatnego (Programy te to: Program dla sektora górnictwa węgla kamiennego – przyjęty przez Rząd w styczniu 2018 r. Program dla sektora górnictwa węgla brunatnego – przyjęty przez Rząd w maju 2018 r). Zwracam uwagę, że przy poważnym potraktowaniu programów klimatycznych oba węgle będą w procesie ograniczenia, a nawet rezygnacji z ich wydobycia.

Według naszego środowiska niezbędnym jest również stworzenie Programu dla Górnictwa Odkrywkowego Niewęglowego (Program GON). Optymalnie powinien on obejmować co najmniej następujące obszary:

  1. Prawne zabezpieczenie w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju (KPZG – 2030), zapewniających dostępność i ochronę złóż surowców skalnych;
  2. Ochrona, tak złóż naturalnych jak i wtórnych, zarówno dla gospodarki kraju, ale co szczególnie ważne dla potrzeb regionalnych i lokalnych;
  3. Określenie bazy złożowej surowców skalnych z uwzględnieniem klasyfikacji złóż;
  4. Analiza potrzeb krajowych surowców skalnych w gospodarce dziś i jutro;
  5. Wpływ potrzeb rodzajowo-jakościowych na ekonomie gospodarki;
  6. Strategia wykorzystania dostępnych i tworzenie perspektywicznych obszarów surowców skalnych;
  7. Podjęcie gospodarki o obiegu zamkniętym w niewęglowym górnictwie odkrywkowym;
  8. Ustalenie nowych rozwiązań technicznych i technologicznych dla złóż naturalnych i wtórnych w GON;
  9. Rola Państwowej Agencji Geologicznej (PAG);
  10. Nadzór i administracja;
  11. Rozwiązania prawne.

Oczekiwania podstawowe od Programu GON

Przed prezentacją oczekiwań wobec przedstawionych składników szczegółowych Programu GON, chcę podkreślić szczególnie te na rozwiązanie których środowisko oczekuje od zaraz. Jest to usunięcie przewlekłości i absurdalności postępowań środowiskowych oraz przewlekłego procedowania, uchwalania prawa miejscowego przez samorządy (studium uwarunkowań i kierunki zagospodarowania przestrzennego oraz miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego). Powoduje to częste, przy „lokalnych patologicznych uwarunkowaniach” skuteczne blokowanie inwestycji górniczych bez konieczności merytorycznego uzasadnienia oraz częsty brak zgody  bez ponoszenia konsekwencji przez podmioty odpowiedzialne. Stwierdzam, że stanowienie miejscowych planów nie leży w interesie samorządów.  Ważnym dla nich jest natomiast doprowadzenie do rezerwacji terenów pod budownictwo jednorodzinne dla 30 mln działek w skali Polski, co podnosi wzrost cen gruntów w ujęciu lokalnym i ograniczenie, a w konsekwencji uniemożliwienie podejmowania zrównoważonych działań na rzecz wydobycia surowców. Tak realizują się miejscowe„interesy”.

Dostępność i ochrona złóż surowców skalnych

Zamierzam skoncentrować się tylko na pierwszych kluczowych obszarach z proponowanego Programu GON. Pierwszym obszarem jest: Prawne zabezpieczenie w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju (KPZG – 2030), zapewniających dostępność i ochronę złóż surowców skalnych.

Dla przedsiębiorców górniczych wydobywających odkrywkowo surowce niewęglowe najważniejszymi są skuteczne rozstrzygnięcia w planowaniu przestrzennym poprzez:

  • wprowadzenie ustawowego zakazu zapisów uniemożliwiających lub utrudniających eksploatację kopalin na terenie gminy,
  • skrócenie czasu wprowadzenia przez gminę (do 1 roku), czasu umieszczenia w studium udokumentowanych złóż kopalin,
  • zapewnienie skutecznego stosowania zarządzenia zastępczego Wojewody o ujawnieniu złoża kopalin w studium,
  • wprowadzenie ograniczenia (najlepiej wyłączenia), każdego budownictwa na obszarze i w sąsiedztwie udokumentowanych złóż,
  • przepisy nakazujące inwestorom na terenach ujawnionych złóż perspektywicznych przeprowadzenie szczegółowych badań geologicznych,
  • zapewnienie informacji o właścicielach gruntów na etapie poszukiwania złóż,
  • likwidacja obowiązku uzyskiwania opinii wójta do projektu prac geologicznych,
  • likwidacja prawa pierwokupu Lasów Państwowych dla gruntów leśnych na których udokumentowano złoże,
  • wprowadzenie prawa pierwokupu dla posiadacza koncesji w obrębie obszaru lub terenu górniczego,
  • wprowadzenie zasady, że wyłączenie z produkcji obszarów rolnych lub leśnych następuje na podstawie koncesji bez dodatkowych decyzji i zgody,
  • sporządzenie (wraz z określeniem przestrzennych granic występowania), wykazu złóż kopalin do produkcji kruszyw naturalnych łamanych oraz piasków i żwirów udokumentowanych oraz perspektywicznych, które spełniają warunki strategiczne, co najmniej regionalnie.

Należy skutecznie prowadzić kampanie informacyjne, przekonując, że prowadzenie działalności wydobywczej w poszanowaniu przyrody i oczekiwań społecznych przynosi wymierne korzyści,

Ochrona złóż

Drugi obszar mówi o ochronie, tak złóż naturalnych jak i wtórnych, zarówno dla gospodarki kraju, ale co szczególnie ważne dla potrzeb regionalnych i lokalnych. W PSP wielokrotnie zwraca się uwagę na surowce o znaczeniu strategicznym i krytycznym dla Polski. Z mojego punktu widzenia, co w pierwszej chwili może się wydać niezrozumiałe, do surowców o znaczeniu strategicznym powinny zostać zaliczone również surowce skalne już na poziomie lokalnym, lub co najmniej regionalnym, a w szczególnych przypadkach krajowym.

Niezbędną ochronę uzyskamy umieszczając złoża o znaczeniu regionalnym i krajowym  w PSP, poprzez:  

  • włączenie złóż aktualnych i terenów perspektywicznych GON, do dokumentów planistycznych i strategicznych, gmin, województw i kraju,
  • eliminowanie powtarzających się błędów w określeniu granic złóż oraz nieuzasadnione uwarunkowania przyrodnicze, w konsekwencji powodują opinię o tym, ze dopuszczenie do eksploatacji spowoduje negatywne oddziaływanie na środowisko, bezpośrednio lub pośrednio,
  • realizacją przepisu p gig mówiącego o obowiązku ujawniania udokumentowanych złóż w Studium (jest dziś przepis martwy, jak martwym jest również stosowanie zarządzenia zastępczego Wojewody).
  • sporządzenie listy złóż i terenów strategicznych dla GON, w tym piasków i żwirów, bez których rozwój gospodarczy będzie niemożliwy. Dotyczyć to powinno również złóż będących własnością skarbu państwa, a użytkowanych przez Lasy Państwowe oraz gruntów samorządowych,
  • zrównanie złóż kopalin do produkcji kruszyw z obszarami Natura 2000, chronionymi ustawowo. Przyrodę można odbudować, złóż które mają charakter nieodnawialny, już nie. Ważna jest również aktualizacja złóż i terenów perspektywicznych w lokalnych aktach prawnych dotyczących złóż piasków i żwirów, kruszyw łamanych na obszarach chronionego krajobrazu.

Baza surowców skalnych

Trzeci obszar to określenie bazy złożowej surowców skalnych z uwzględnieniem klasyfikacji złóż. Określenie bazy surowcowej lokalnej, regionalnej, krajowej należy zrealizować przez:

  • identyfikację eksploatowanych, rezerwowych, perspektywicznych złóż kopalin skalnych,
  • określenie zagospodarowania ustalonej bazy zasobów przy skonkretyzowanych ograniczeniach środowiska,
  • ustalenie bazy zasobowej do zagospodarowania w podstawowych przeznaczeniach dla kruszywa, cementu, wapna – niezbędnych materiałów budowlanych,
  • ustalenie krajowego rynku kopalin i surowców skalnych w obszarach strategicznych dla kraju, strategicznych dla regionu,
  • określenie z punktu widzenia logistyki obecnego i przyszłego krajowego i regionalnego bilansu zasobów,
  • regionalną ocenę zasobów żwirów i piasków z podziałem na zagospodarowane, udokumentowane, perspektywiczne,
  • prognozy regionalnych, krajowych potrzeb z uwzględnieniem jakości i ilości wyrobów końcowych,
  • prognozę lokalnych, regionalnych, krajowych oczekiwań w układzie produkcja – zapotrzebowanie,
  • określenie nowych i perspektywicznych technologii zagospodarowania drobnych wyrobów trudno i niezbywalnych,
  • opracowanie metod eksploatacji złóż żwirów i piasków, zagospodarowania wyrobisk poeksploatacyjnych z uwzględnieniem czynników środowiskowych.

Ile potrzebujemy surowców skalnych

Czwarty obszar to analiza potrzeb krajowych surowców skalnych w gospodarce dziś i jutro.

W PSP zaproponowano poziom zapotrzebowania gospodarki krajowej na surowce, a w nim zapotrzebowanie na kruszywa mineralne łamane i kruszywa mineralne żwirowo – piaskowe. Zastanawiałbym się czy mineralnych  nie zastąpić naturalnych. Uważam, że próba dokładnego określenia zapotrzebowanie na kruszywa łamane oraz piaski i żwiry jest nieporozumieniem. Od wielu lat zajmuję się prognozowaniem zapotrzebowania i wiem, że dokładne ich określenie jest niemożliwe. Proponuję, czerpiąc z doświadczenia, następujące różnicowanie. Od pewnego czasu wiem że zapotrzebowanie stałe na kruszywa naturalne w Polsce wynosi: 200-220 mln ton, co oznacza ok. 5,3 – 5,8  ton rocznie na mieszkańca. Tyle zapotrzebowanie stałe. To czego więcej potrzeba wynika z koniunktury, a tu już szczególnego znaczenia nabiera wysokość środków przeznaczanych na inwestycje krajowe i samorządowe, ale i inwestycje prywatne.  Ta część koniunkturalna wynosi od 40 do 110 mln ton rocznie. Zwracam również uwagę, że zapotrzebowanie infrastruktury drogowej to 30 proc., reszta zaś to pozostałe budownictwo. Należy również uwzględnić, że wobec coraz powszechniejszego recyklingu, maleje zapotrzebowanie oraz dodatkowo, że rosnąca wysokość cen ofert wykonawców przy określonych funduszach  to także mniejsze potrzeby kruszyw. Potwierdzonym sposobem sprawdzenia prognozowania zapotrzebowania na kruszywa jest również wielkość wzrostu PKB. Przy wzroście wynoszącym do 3 proc. nie następuje wzrost zapotrzebowania (działania bardzo stabilne). Sytuacja zmienia się  natomiast przy wzroście powyżej 3 proc. Wówczas  na każdy procent wzrostu PKB, zapotrzebowanie kruszyw rośnie dwukrotnie (działania dynamicznego rynku).

Skumulowanie inwestycji drogowych spowoduje w latach 2019-2020 zużycie kruszyw na poziomie 300-320 mln ton. Od roku  2021 nastąpi jego spadek. Ważnym jest stwierdzenie, że w latach 2012-2016, zdolności produkcyjne branży były znacznie wyższe od zapotrzebowania. Obecnie sytuacja jest inna. Powód, ograniczenie wydobycia w niektórych kopalniach spowodowane wyczerpywaniem się złóż oraz dekapitalizacja maszyn i urządzeń. Stąd nowa potrzeba – rezerwy produkcji kruszyw wymagają odbudowy. Inne nowe zjawisko, to sprzyjające warunki do prowadzenia robót w okresie  jesienno-zimowym  oraz inne rozłożenie zapotrzebowania i możliwości wywozu kruszyw.

Działania  na rzecz edukacji geologicznej

Nadmienię także o niezbędności praktycznych działań na rzecz edukacji geologicznej oraz znaczenia gospodarki surowców mineralnych.

W ubiegłym roku odbyło się w Ministerstwie Środowiska, spotkanie ludzi nauki z obszaru geologii oraz Rad Geologicznej i Górniczej. Co zaobserwowałem i co przekazałem w swoim wystąpieniu. Wszyscy przedstawiciele mówili co mogą zrobić na rzecz badań, opracowań, w tym na przykład opracowania monografii, oczywiście z obszaru geologii. Po prostu proponowali swoje tematy, zadania, prace, oczywiście licząc na ich sfinansowanie. Zapytałem – nie uzyskując odpowiedzi – co świat nauki zrobi na rzecz skutecznej edukacji rozumianej od przedszkolaka do emeryta? A przecież można robić rzeczy proste. Przykład, województwo małopolskie. Tam, z inicjatywy Geologa Wojewódzkiego przy udziale Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego, Oddział Karpacki, najpierw wydano Przewodnik – Szlakiem Górnictwa Odkrywkowego w Małopolsce, a ostatnio opracowanie nt.: „Kopaliny i surowce mineralne Województwa Małopolskiego”.

Takie inicjatywy  powinny być jako bilans otwarcia zrealizowane w każdym województwie. Nie można wracać do opracowań z lat 70 XX wieku winny one zawierać aktualne zdjęcia i mapy oraz działania edukacyjne podejmowane przez przedsiębiorców często wraz z samorządami. Dodać do tego należy (po aktualizacji), opracowanie Poltegor – Instytut: „Strategie i scenariusze technologiczne zagospodarowania i wykorzystania złóż surowców skalnych”, pod redakcją prof. Jerzego Bednarczyka.

Edukacja geologiczna wraz z tą o znaczeniu wydobycia surowców mineralnych, powinna być podstawowym zadaniem nauki i szkolnictwa oraz Polskiej Agencji Geologicznej (PAG)jeżeli ta zostanie powołana. Należy bowiem pamiętać, że bez skutecznej popularyzacji wiedzy geologicznej i znaczenia gospodarki surowcami mineralnymi nie będzie możliwa realizacja Polityki Surowcowej Państwa, bo sprzeciw społeczny podejmowany chętnie przez samorządy na to nie pozwoli.

Autor jest prezesem zarządu Polskiego Związku Producentów Kruszyw

Czytany 206 razy Ostatnio zmieniany sobota, 29 luty 2020 08:41

Skomentuj

Upewnij się, że zostały wprowadzone wszystkie wymagane informacje oznaczone gwiazdką (*). Kod HTML jest niedozwolony.